Bursa'da şirket kuruluşu tek bir başvuruyla tamamlanmaz; MERSİS üzerinden elektronik başvuru yapılır, şirket sözleşmesi imzalanır ve tescil, merkez adresinin bulunduğu yerdeki ticaret sicili müdürlüğünde gerçekleştirilir. Tüzel kişilik bu tescille doğar; ardından vergi dairesi ve Sosyal Güvenlik Kurumu açılışları, defter onayı ve elektronik belge kapsamının kontrolü gelir. Bu yazı sürecin sırasını, her adımdaki muhatap kurumu ve zaman kaybettiren noktaları açıklamaktadır.
İlk karar: hangi yapı kurulacak
Süreç, en başta verilen bir tercihe göre şekillenir: faaliyet gerçek kişi adına bir şahıs işletmesi olarak mı yürütülecek, yoksa 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu kapsamında bir sermaye şirketi mi kurulacak? Bu tercih kuruluş adımlarını, vergilendirme rejimini, defter tutma esasını ve sorumluluğun kapsamını birlikte belirler.
Şahıs işletmesinde ayrı bir tüzel kişilik doğmaz. Ticari kazanç, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu hükümlerine göre işletme sahibinin geliri olarak vergilendirilir ve sahibi, işletmeden doğan borçlardan tüm malvarlığıyla sorumlu olur. Kuruluş, tescil ve işe başlama bildirimi ekseninde yürüdüğü için daha kısa bir süreçtir.
Limited şirket, Türk Ticaret Kanunu'nun 573 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Ortak sayısı kanunda belirlenen sınırlar arasındadır; ortaklar şirket borçlarından kişisel olarak sorumlu tutulmaz. Buna karşılık ödenmeyen kamu alacakları bakımından 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun uyarınca sermaye payları oranında doğrudan sorumlulukları vardır; bu ayrıntı çoğu zaman gözden kaçar.
Anonim şirket ise Kanun'un 329 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Pay devrinin daha esnek olması ve yönetimin yönetim kurulu üzerinden kurulması belirgin farklarıdır. Pay sahibi sıfatı tek başına kamu borcundan sorumluluk doğurmaz; ancak kanuni temsilciler, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 10 ve 6183 sayılı Kanun'un mükerrer 35. maddeleri çerçevesinde sorumlu tutulabilir. Her iki sermaye şirketi de 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu'na tabidir.
Kuruluş öncesi hazırlık: unvan, faaliyet konusu, adres ve sermaye
Ticaret unvanı, Türk Ticaret Kanunu'nun 39 ve devamı maddelerine göre belirlenir. Sermaye şirketlerinde unvanda işletme konusunu gösteren bir ibare ile şirket türünü belirten ifade bulunmalıdır. Unvan, sicilde daha önce tescil edilmiş unvanlarla iltibas oluşturmayacak biçimde seçilir; başvurudan önce yapılan benzerlik kontrolü, tescilde geri dönmenin en sık nedenlerinden birini ortadan kaldırır.
Faaliyet konusu ve buna karşılık gelen NACE kodu, göründüğünden daha belirleyicidir. Seçilen kod; Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından uygulanan iş kolu ve tehlike sınıfını, bazı elektronik belge zorunluluklarının doğup doğmadığını ve gerekli olabilecek sektörel izinleri etkiler. Dar yazılmış bir işletme konusu ise faaliyet alanı genişlediğinde sözleşme değişikliği ve yeni bir tescil gerektirir.
Merkez adresi, hem yetkili ticaret sicili müdürlüğünü hem de bağlı olunacak vergi dairesini belirler. Osmangazi'de bir adres gösterildiğinde tescil Bursa Ticaret Sicili Müdürlüğünde yapılır; ilçelerde ayrı oda ve sicil müdürlüğü bulunan yerlerde ise merkezin bulunduğu yerdeki müdürlük yetkilidir. Adresin fiilî bir işyerine karşılık gelmesi beklenir, çünkü açılıştan sonra yapılan yoklamada adres ve faaliyet fiilen tespit edilir; kullanım hakkını gösteren belgenin baştan hazırlanması gerekir.
Sermaye tutarı, şirket türüne göre kanunda ve ilgili düzenlemelerde belirlenen asgari tutarın altında olamaz. Nakdî sermayenin ne kadarının tescilden önce ödeneceği de yürürlükteki mevzuatta belirlenmiştir. Ayni sermaye konulması hâlinde değer tespiti bilirkişi raporu ve mahkeme kararı gerektirdiğinden, bu tercih süreci belirgin biçimde uzatır. Yabancı ortak bulunması hâlinde 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu çerçevesindeki bildirim düzeni ile potansiyel vergi kimlik numarası temini de hazırlığa eklenir.
MERSİS başvurusu ve şirket sözleşmesinin hazırlanması
Sermaye şirketi kuruluşu, Ticaret Bakanlığı tarafından yürütülen Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) üzerinden başlar. Sisteme e-Devlet kimlik doğrulaması ile giriş yapılır; unvan, merkez adresi, işletme konusu, sermaye ve pay dağılımı, ortak ve temsilci bilgileri girilir. Bilgiler tamamlandığında sistem şirket sözleşmesinin metnini üretir ve başvuruya bir talep numarası verir; sicil müdürlüğü tescilde bu numara üzerinden işlem yapar.
Şirket sözleşmesi, kurucuların imzalarının usulüne uygun biçimde onaylanmasıyla hukuki niteliğini kazanır. Türk Ticaret Kanunu, sözleşmenin ticaret sicili müdürlüğünde yetkilendirilmiş personel huzurunda imzalanmasına imkân tanır; noter onayı da alternatif yoldur. Aynı şekilde, temsile yetkili kişilerin imza beyanı da sicil müdürlüğünde verilebilir. Bu düzenlemeler, kuruluşun tek bir kurumda tamamlanabilmesini kolaylaştırmıştır.
Temsil ve ilzam hükümlerinin açık yazılması, sonradan doğacak tereddütlerin önemli bir bölümünü baştan önler. Kimin hangi konularda, tek başına mı yoksa müşterek imzayla mı şirketi temsil edeceği ile müdür veya yönetim kurulu üyelerinin görev süresi belirsiz bırakıldığında, bankacılık işlemlerinden ihale başvurularına kadar birçok aşamada sorun çıkar.
Ticaret sicili tescili ve tüzel kişiliğin kazanılması
Tescil başvurusu, merkez adresinin bulunduğu yerdeki ticaret sicili müdürlüğüne yapılır. Başvuru dosyasında genel olarak MERSİS talep numarası, imzaları onaylanmış şirket sözleşmesi, kuruluş bildirim formu, ortak ve temsilcilere ait kimlik bilgileri, imza beyanları, görev kabul beyanları, oda kayıt beyannamesi, varsa ayni sermayeye ilişkin belgeler ile harç ve ödemelere ilişkin dekontlar bulunur. Sermayenin belirli bir oranı üzerinden hesaplanan ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun uyarınca ödenen pay da tescil öncesinde yatırılır.
Belge listesi şirket türüne ve faaliyet konusuna göre değiştiğinden, başvurudan önce sicil müdürlüğünün güncel evrak listesi kontrol edilmelidir. Yabancı ortaklı kuruluşlarda pasaport tercümesi, apostil şerhi ve yetkili kurul kararı gibi belgelerin hazırlanma süresi takvimi doğrudan etkiler.
Sermaye şirketleri, ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır. Tescilden önce şirket adına yapılan işlemler bakımından Türk Ticaret Kanunu'nda özel bir sorumluluk düzeni öngörülmüştür; bu nedenle tescil tamamlanmadan sözleşme imzalanması, sipariş verilmesi veya fatura düzenlenmesi doğru bir uygulama değildir. Tescil, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir ve 5174 sayılı Kanun gereği ticaret ve sanayi odasına kayıt yapılır; faaliyet konusuna göre ticaret borsası kaydı da gerekebilir.
Kuruluş adımlarının kurumlar bazında özeti
Aşağıdaki tablo, tipik bir sermaye şirketi kuruluşunda hangi adımda hangi kurumla muhatap olunduğunu ve o adımın çıktısını göstermektedir.
| Adım | Muhatap kurum | Ortaya çıkan belge veya sonuç |
|---|---|---|
| Elektronik başvuru | Ticaret Bakanlığı — MERSİS | Talep numarası ve sistem üzerinden oluşturulan sözleşme metni |
| Sözleşmenin imzalanması | Ticaret sicili müdürlüğü veya noter | İmzaları onaylanmış şirket sözleşmesi ve imza beyanları |
| Tescil | Bursa Ticaret Sicili Müdürlüğü | Tescil, Ticaret Sicili Gazetesi ilanı, tüzel kişiliğin kazanılması |
| Oda kaydı | Bağlı olunan ticaret ve sanayi odası | Oda sicil kaydı ve faaliyet belgesi alma imkânı |
| Defter onayı | Ticaret sicili müdürlüğü veya noter | Açılış onayı yapılmış ticari defterler |
| Vergi dairesi açılışı | Merkez adresine göre bağlı vergi dairesi | Mükellefiyet tesisi, yoklama ve vergi levhası |
| İşyeri tescili | Sosyal Güvenlik Kurumu | İşyeri sicil numarası ve e-Bildirge kullanıcı tanımı |
| Elektronik altyapı | Gelir İdaresi Başkanlığı ve hizmet sağlayıcılar | Mali mühür, e-tebligat adresi, kayıtlı elektronik posta adresi |
| Ruhsat ve izinler | İlgili belediye ve sektörel idareler | İşyeri açma ve çalışma ruhsatı, sektörel izin belgeleri |
Ticari defterlerin açılış onayı
Ticari defterlerin tutulması ve onaylanması, Türk Ticaret Kanunu'nun 64. maddesi ile Vergi Usul Kanunu'nun 220 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Açılış onayları kural olarak noterde yapılır; anonim ve limited şirketlerin kuruluşunda ise ticaret sicili müdürlüklerince de yapılabilir. İzleyen dönemlerde onay noterdedir.
Onaya tabi defterler yalnızca muhasebe defterlerinden ibaret değildir. Yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defterinin yanında pay defteri, yönetim kurulu karar defteri ile genel kurul toplantı ve müzakere defteri de şirket türüne göre tutulur. Limited şirketlerde müdürler kurulu karar defteri tercihe bağlıdır; tutulmadığı hâlde alınan kararlar genel kurul toplantı ve müzakere defterine kaydedilir.
Elektronik defter uygulamasına dâhil olunması hâlinde yevmiye defteri ile defteri kebir elektronik ortamda tutulur ve fiziki tasdik yerine berat düzeni işler. Bu tercihin kuruluşta netleştirilmesi, aynı hesap dönemi için çift düzen karışıklığını önler.
Vergi dairesi açılışı, yoklama ve ilk yükümlülükler
Sermaye şirketlerinde işe başlama, kuruluşun ticaret sicili müdürlüğünce ilgili idareye bildirilmesiyle vergi dairesine iletilmiş olur; Vergi Usul Kanunu'nun 153. maddesi bu bildirimi işe başlamanın bildirilmesi yerine saymıştır. Şahıs işletmelerinde ise işe başlama bildirimi mükellef veya yetkilendirilmiş meslek mensubu tarafından yapılır.
Açılışın ardından Vergi Usul Kanunu'nun 127 ve devamı maddeleri kapsamında yoklama yapılır; adresin fiilen kullanılıp kullanılmadığı, faaliyetin niteliği ve işyerinin durumu tespit edilir. Adreste ulaşılamaması ya da faaliyet emaresinin bulunmaması, mükellefiyetin tesisinde gecikmeye veya re'sen terk işlemlerine kadar uzanan sonuçlara yol açabilir.
Mükellefiyet tesisiyle birlikte kurumlar vergisi, katma değer vergisi ve muhtasar ve prim hizmet beyannamesi yükümlülükleri doğar; sözleşmelere ilişkin damga vergisi de gündeme gelir. Ayrıca Vergi Usul Kanunu'nun 107/A maddesi kapsamında elektronik tebligat izlenmelidir; tebligatın açılmaması sürelerin işlemesini durdurmaz.
Muhasebe hizmetinin bir meslek mensubundan alınması hâlinde, 3568 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelikler uyarınca düzenlenen hizmet sözleşmesi bağlı olunan odaya bildirilir; Bursa'da bu oda Bursa Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler Odası'dır. Beyanname gönderme aracılık ve sorumluluk sözleşmesi de aynı aşamada düzenlenir.
SGK işyeri tescili ve sigortalı bildirimleri
Sosyal güvenlik tarafındaki ilk işlem işyeri tescilidir. 5510 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca, sermaye şirketlerinin kuruluşunda ticaret sicili müdürlüklerince Kuruma yapılan tescil bildirimi işyeri bildirgesi yerine geçer. Buna karşılık işyeri dosyasının fiilen açılması, e-Bildirge kullanıcı tanımının alınması ve tehlike sınıfının doğrulanması ayrı işlemlerdir.
Sigortalı çalıştırılacaksa işe giriş bildirgesi, çalışmaya başlanmadan önce Kuruma verilir. Geç bildirim, idari para cezası yanında teşviklerden yararlanma imkânının kaybı gibi sonuçlar doğurabilir. Çalışma ilişkisinde 4857 sayılı İş Kanunu, tehlike sınıfına bağlı yükümlülüklerde ise 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu esas alınır.
Ortakların kendi sigortalılığı ayrı bir başlıktır. Limited şirket ortakları ile anonim şirketin yönetim kurulu üyesi olan ortakları ve şahıs işletmesi sahibi, 5510 sayılı Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında sigortalı sayılır. Bu tescilin kuruluşla eş zamanlı izlenmemesi, geriye dönük prim tahakkuku ve gecikme zammı doğurabilir.
Elektronik belge kapsamının kontrolü ve dijital altyapı
Yeni kurulan bir şirkette elektronik belge zorunluluğu, geçmiş dönem hasılatına bağlı ölçütlerden doğmaz; çünkü henüz tamamlanmış bir hesap dönemi yoktur. Ancak 509 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği'nde faaliyet konusuna bağlı zorunluluklar da düzenlenmiştir. İnternet üzerinden satış, aracı hizmet sağlayıcılığı, akaryakıt, sebze ve meyve ticareti ile gayrimenkul ve motorlu taşıt alım satımı gibi alanlarda faaliyet gösterecek bir şirket kuruluşla birlikte kapsama girebilir.
Bu nedenle kapsam kontrolü, NACE kodu ve işletme konusu kesinleştikten hemen sonra yapılmalıdır. Kapsama girildiği tespit edilirse mali mühür temini, yöntem seçimi ve başvuru işlemleri mevzuatta öngörülen geçiş süresi içinde tamamlanmalıdır. Mali mühür başvurusu unvan ve vergi kimlik numarası üzerinden yapıldığından, tescil bilgilerindeki bir hata çoğu kez ancak bu aşamada fark edilir.
Sermaye şirketlerinde Türk Ticaret Kanunu'nun 1525. maddesi kapsamında kayıtlı elektronik posta adresi edinilmesi ve 7201 sayılı Tebligat Kanunu çerçevesinde elektronik tebligata hazır olunması da tamamlayıcı adımlardır. Vergi tarafındaki elektronik tebligat ile kayıtlı elektronik posta düzeni ayrı sistemlerdir ve her ikisi de düzenli izlenmelidir.
Ruhsatlar, sektörel izinler ve süreci uzatan tipik nedenler
Tescil, faaliyete başlamak için tek başına yeterli olmayabilir. İşyeri açma ve çalışma ruhsatı, işyerinin sıhhi, gayrisıhhi veya umuma açık istirahat ve eğlence yeri niteliğine göre ilgili belediyeden alınır; Bursa'da ilçe belediyeleri ile büyükşehir belediyesi arasındaki yetki dağılımı, işyerinin yerine ve sınıfına göre belirlenir. Organize sanayi bölgelerinde bölge yönetiminin işlemleri de eklenir.
Sektöre özgü izinler ayrıca değerlendirilmelidir. Gıda üretim ve satış işletmelerinde işletme kayıt veya onay belgesi, sağlık alanında ilgili il müdürlüğü izinleri, yapı müteahhitliğinde yetki belgesi numarası gibi yükümlülükler faaliyetin başlangıç tarihini doğrudan etkiler. Ruhsat alınmadan faaliyete başlanması, idari yaptırım riski yanında sonradan giderilmesi güç uygunsuzluklar doğurur.
Süreci uzatan nedenler genellikle aynı başlıklarda toplanır: unvan benzerliği, merkez adresine ilişkin belgenin eksikliği, işletme konusunun dar yazılması, temsil ve ilzam hükmünün belirsizliği, ayni sermayeye bağlı bilirkişi süreci ile yabancı ortak belgelerinin tercüme ve apostil işlemleri. Bu başlıklar başvurudan önce tamamlandığında kuruluş birkaç iş gününde sonuçlanabilir; eksik dosya ise süreci belirsiz biçimde uzatır.
Sık sorulanlar
Şirket hangi anda hukuken kurulmuş sayılır?
Sermaye şirketleri, ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır. MERSİS başvurusunun yapılmış veya sözleşmenin imzalanmış olması tek başına yeterli değildir; ticari işlemlere tescilden sonra başlanmalıdır.
Merkezi Osmangazi'de olacak bir şirket hangi sicil müdürlüğüne başvurur?
Ticaret sicili işlemlerinde yetki, merkezin bulunduğu yere göre belirlenir. Osmangazi adresli bir şirketin tescili Bursa Ticaret Sicili Müdürlüğünde yapılır. İlin ayrı oda ve sicil müdürlüğü bulunan ilçelerinde merkez gösterilmesi hâlinde ise o yerdeki müdürlük yetkilidir.
Kuruluşta defter tasdiki nerede yapılır?
Anonim ve limited şirketlerin kuruluş aşamasındaki açılış onayları ticaret sicili müdürlükleri tarafından da yapılabilir. Sonraki hesap dönemlerine ilişkin açılış onayları ise noterde gerçekleştirilir. Elektronik defter uygulamasına geçilmesi hâlinde yevmiye ve kebir defterleri bakımından fiziki tasdik yerine berat düzeni uygulanır.
Yeni kurulan bir şirket e-Fatura kapsamına girer mi?
Hasılat ölçütü bakımından girmez, çünkü tamamlanmış bir hesap dönemi bulunmaz. Ancak faaliyet konusuna bağlı zorunluluklar kuruluşla birlikte doğabilir. Kapsam kontrolünün, işletme konusu ve NACE kodu kesinleştikten sonra güncel mevzuat metni üzerinden yapılması gerekir.
Şirket ortağı olmak sigortalılık doğurur mu?
Limited şirket ortakları ile anonim şirketin yönetim kurulu üyesi olan ortakları 5510 sayılı Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında sigortalı sayılır. Anonim şirkette yönetim kurulu üyesi olmayan pay sahipleri bu kapsamda değerlendirilmez.
Değerlendirme
Şirket kuruluşu, doğru sırayla yürütüldüğünde kısa sürede tamamlanan; hazırlık eksik bırakıldığında ise tescilden sonra düzeltilmesi güç sonuçlar doğuran bir süreçtir. Yapının türü, işletme konusunun kapsamı, defter ve elektronik belge düzeni ile kuruluş sonrası bildirim takvimi konusunda mevzuat çerçevesinde bilgi almak için iletişim sayfasındaki kanallar kullanılabilir.