Dış ticaret işlemleri, gümrük mevzuatı ile vergi mevzuatının aynı belge üzerinde kesiştiği bir alandır. Bu bölümde ihracat ve ithalat hareketlerinin muhasebe kaydına, katma değer vergisi karşısındaki durumuna ve dövizli tutarların değerlemesine ilişkin genel çerçeve ele alınır.
Gümrük beyannamesi ile muhasebe kaydının ilişkisi
İhracat ve ithalatta işlemin vergisel sonucu çoğu zaman faturanın tarihine değil, gümrük beyannamesinin kapanışına bağlanır. 213 sayılı VUK bakımından kaydın dayanağı; fatura, taşıma ve sigorta belgeleri, gümrük beyannamesi ve bunlara eşlik eden ödeme belgelerinden oluşan bütündür.
İthalatta maliyet, malın alış bedelinin yanı sıra gümrük vergileri, taşıma, sigorta ve diğer ithalat giderleri dikkate alınarak oluşturulur. Hangi kalemin maliyete gireceği, hangisinin doğrudan gidere yazılabileceği yürürlükteki mevzuatta belirlenen esaslar ve uygulanan muhasebe standardı çerçevesinde değerlendirilir.
Katma değer vergisi boyutu
3065 sayılı KDVK'da ihracat teslimleri istisna kapsamında düzenlenir; ithalatta gümrük idaresince tahsil edilen verginin indirimle ilişkisi ise ayrıca izlenir. İstisnanın hangi dönemde beyan edileceği, gümrük beyannamesinin kapanış tarihi ile yürürlükteki mevzuatta belirlenen esaslar birlikte dikkate alınarak tespit edilir.
- Beyannamenin kapanış tarihi ile istisnanın beyan edildiği dönemin örtüşmesi.
- Yüklenilen KDV listesi ile indirilecek KDV kayıtlarının belge bazında eşleşmesi.
- İade talebinde aranan liste, teminat ve rapor seçeneklerinin mevzuatta belirlenen esaslara göre değerlendirilmesi.
İhracatta iade sürecinin işleyişi
İade süreci, elektronik ortamda oluşturulan listelerin verilmesiyle başlar ve kontrol raporunda çıkan tespitlerin giderilmesiyle ilerler. Sürecin uzamasının sık görülen nedeni, tedarik zincirindeki mükelleflere ilişkin uyumsuzluklar ile belge eksikliğidir; bu nedenle alım kayıtları işlem gerçekleştiği anda belgelendirilir.
İadenin mahsuben mi nakden mi talep edileceği, aranan listeler, teminat uygulaması ve hangi hâllerde tasdik raporu istendiği yürürlükteki mevzuatta belirlenen tutar ve şartlara göre değişir. 3568 sayılı Kanun uyarınca tasdik raporu düzenleme yetkisi yeminli mali müşavirlere ait olduğundan, serbest muhasebeci mali müşavirlik kapsamındaki çalışma kayıt, beyan ve liste hazırlığı aşamasında yürütülür.
Dövizli işlemlerde değerleme
Dövizli alacak ve borçlar, 213 sayılı VUK'un değerleme hükümleri uyarınca dönem sonlarında değerlenir; oluşan kur farkları dönem kazancının tespitinde dikkate alınır. Değerlemede esas alınacak kur ile değerleme günleri, yürürlükteki mevzuatta belirlenen esaslara göre uygulanır.
Kambiyo mevzuatından doğan bedel getirme yükümlülükleri ile banka kanalıyla yapılan tahsilat ve ödemelerin kayıtlarla eşleştirilmesi de bu kapsamda izlenir.