4857 sayılı İş Kanunu, iş ilişkisinin kurulmasından sona ermesine kadar geçen sürecin asgari kurallarını belirler. Bu bölümde, bordro ve özlük dosyası uygulamalarında doğrudan karşılığı bulunan temel başlıklar özetlenir.
Kapsam ve iş sözleşmesi türleri
Kanun, kapsam dışında bırakılan işler saklı kalmak üzere iş sözleşmesiyle çalışanlara uygulanır; deniz ve basın iş ilişkileri kendi özel kanunlarına tabidir. Sözleşme, süresine göre belirli veya belirsiz süreli; çalışma biçimine göre tam süreli, kısmi süreli, çağrı üzerine ya da uzaktan çalışma esasıyla kurulabilir.
Belirli süreli sözleşmenin objektif bir nedene dayanması aranır. Bu koşul bulunmaksızın yapılan zincirleme yenilemeler, sözleşmenin başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılması sonucunu doğurabilir.
Çalışma süresi ve fazla çalışma
Haftalık çalışma süresi, günlük üst sınır, denkleştirme, ara dinlenmesi ve gece çalışmasına ilişkin kurallar mevzuatta belirlenmiştir. Fazla çalışma zamlı ücrete tabidir; işçinin talebi hâlinde ücret yerine serbest zaman kullanımı da mümkündür. Yürürlükteki mevzuatta öngörülen yıllık üst sınır ile işçinin onayına ilişkin usul dikkate alınır.
Yıllık ücretli izin
İzne hak kazanılması, işyerindeki kıdemin mevzuatta belirlenen süreyi doldurmasına bağlıdır; izin süreleri kıdem dilimlerine göre belirlenir. İş sözleşmesi devam ederken izin ücrete dönüştürülemez, yalnızca sözleşmenin sona ermesi hâlinde kullanılmayan süreler için ödeme yapılır. İzin kayıtlarının güncel tutulması, uyuşmazlık hâlinde ispat bakımından belirleyicidir.
Fesih ve bildirim
- Süreli fesihte kıdeme göre değişen ihbar önelleri gözetilir; önel verilmeyecekse karşılığı peşin ödenir.
- Haklı nedenle derhal fesihte, kanunda sayılan nedenlere ve hak düşürücü sürelere dayanılması gerekir.
- Kıdem tazminatı, 1475 sayılı Kanun’un yürürlükte bırakılan 14’üncü maddesi çerçevesinde değerlendirilir.
- İş güvencesi kapsamındaki işyerlerinde fesih bildiriminin yazılı yapılması ve sebebin açıkça gösterilmesi aranır.
Belge düzeni ve muhasebe ile ilişkisi
Özlük dosyası, ücret bordrosu, çalışma süresi kayıtları, izin ve fazla çalışma onayları ile iş sağlığı ve güvenliği belgelerinin eksiksiz tutulması işverenin yükümlülüğündedir. Bu kayıtlar, SGK bildirimleri ve gider kayıtlarıyla tutarlılık bakımından karşılaştırmaya esas alınır.
İş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda arabuluculuk ve yargı süreçlerinde temsil, avukatlık mesleğinin kapsamındadır. Mali müşavirlik yönünden ele alınan konu, bordro, tahakkuk ve kayıt düzeninin mevzuata uygun biçimde oluşturulmasıdır.