Sosyal güvenlik uygulamaları, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu çerçevesinde sigortalılık, prim ve bildirim ilişkileri üzerinden yürütülür. Bu bölümde, muhasebe ve bordro uygulamasında sık karşılaşılan SGK başlıkları genel hatlarıyla ele alınır.
Sigortalılık türleri ve kapsam
5510 sayılı Kanun, çalışma biçimine göre üç temel sigortalılık statüsü tanımlar:
- 4/a — hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren yanında çalışanlar.
- 4/b — kendi nam ve hesabına bağımsız çalışanlar; şirket ortaklığı, esnaf faaliyeti ve serbest meslek icrası bu kapsamda değerlendirilir.
- 4/c — kamu idarelerinde kadrolu olarak istihdam edilenler.
Statünün doğru belirlenmesi, prim yükümlülüğünden emeklilik koşullarına kadar bütün sonuçları etkilediğinden, faaliyetin hukuki niteliği ile fiilî çalışma biçimi birlikte değerlendirilir. Şirket türü değişikliği, ortaklıktan ayrılma ve birden fazla işte çalışma durumları statü geçişine yol açabilir.
İşverenin bildirim yükümlülükleri
İşyeri tescili, sigortalı işe giriş ve işten ayrılış bildirimleri ile muhtasar ve prim hizmet beyannamesi, yürürlükteki mevzuatta belirlenen süreler içinde elektronik ortamda verilir. Sürelerin kaçırılması idari para cezası ve teşvikten yararlanamama sonucunu doğurabildiğinden, bildirimler bordro ve muhasebe kayıtlarıyla eşzamanlı yürütülür.
Alt işveren ilişkisi, geçici görevlendirme ve birden çok işyeri dosyası bulunan yapılarda, bildirimin hangi dosya üzerinden yapılacağı önceden netleştirilir.
Prim ve teşvik uygulaması
Primler, prime esas kazanç üzerinden ve mevzuatta belirlenen alt ve üst sınırlar dikkate alınarak hesaplanır. Teşvikler genel olarak borç bulunmaması, bildirimlerin süresinde verilmiş olması ve istihdam sayısına ilişkin koşulun korunması gibi ölçütlere bağlanır; koşullardan birinin ihlali geriye dönük düzeltme ve iade gerektirebilir. Bu nedenle teşvik tercihi yalnızca cari ay için değil, izleyen dönemler bakımından da değerlendirilir.
Hizmet dökümü ve emeklilik başvurusu
Emeklilik başvurusundan önce hizmet dökümü; gün sayısı, statü değişiklikleri ve eksik görünen dönemler bakımından incelenir. Askerlik, doğum ve yurt dışı hizmet borçlanmaları ile çakışan sigortalılıklar, aylık bağlama koşullarını doğrudan etkiler. Hatalı görünen kayıtlara ilişkin düzeltme talepleri başvuru öncesinde sonuçlandırılır. Aylık bağlama işlemi Kurumun değerlendirmesine tabi olduğundan, döküm üzerinden yapılan inceleme yalnızca kayıtların tutarlılığının gözden geçirilmesine yöneliktir.