Mükellefiyet tesisi, bir faaliyetin vergi idaresi nezdinde kayıt altına alınması; vergi levhası ise bu kaydın belgeye dönüşmüş hâlidir. İşe başlama bildirimi, yoklama, levhanın alınması ve iş yeri bilgilerinde sonradan meydana gelen değişikliklerin bildirilmesi, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun mükellefin ödevlerine ilişkin hükümlerinde birbirini izleyen adımlar olarak düzenlenmiştir. Aşağıda bu adımlar sırasıyla ele alınmaktadır.
Mükellefiyet tesisi ne anlama gelir?
Vergi hukukunda mükellefiyet, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesiyle kendiliğinden doğar. Vergi dairesindeki kayıt işlemi bu doğumu yaratmaz; faaliyetin idarenin bilgisi dâhiline girmesini ve hangi vergiler yönünden ödevli olunacağının tespitini sağlar. Bu nedenle mükellefiyet tesisi, sanıldığının aksine bir izin ya da ruhsat verilmesi değil, sicile işleme işlemidir.
Tesis tamamlandığında mükellefe bir vergi kimlik numarası tanımlanır; gerçek kişilerde T.C. kimlik numarası aynı zamanda vergi kimlik numarası olarak kullanılır. Kayıt, mükellefin bağlı olduğu vergi dairesi, faaliyet kodu, mükellefiyet türleri ve işe başlama tarihi gibi unsurları içerir.
Kaydın hangi tarihten itibaren başlatıldığı belirleyicidir. Defter tutma, belge düzenleme, beyanname verme ve ödeme ödevleri bu tarihe bağlanır. Fiilen faaliyete geçilmiş olmasına rağmen bildirimin geciktirilmesi, VUK'ta düzenlenen usulsüzlük hükümleri bakımından sonuç doğurabileceği gibi, geçmişe dönük beyan ve defter yükümlülükleri de gündeme getirir.
İşe başlama bildirimini kim, nasıl yapar?
VUK'un 153. maddesi, işe başlamayı bildirmek zorunda olanları saymıştır: vergiye tabi ticaret ve sanat erbabı, serbest meslek erbabı, kurumlar vergisi mükellefleri ile kollektif ve adi şirket ortakları ve komandit şirketlerin komandite ortakları. Bildirim, mükellefin bağlı olacağı vergi dairesine yapılır.
Bildirim, mükellefin kendisi tarafından yapılabileceği gibi, 3568 sayılı Kanun uyarınca yetki almış meslek mensubu aracılığıyla da yapılabilir. GİB'in elektronik kanalları üzerinden yürütülen başvurularda, kimlik bilgileri, iş yerinin hukuki durumunu gösteren belge (kira sözleşmesi veya tapu), faaliyet konusu ve tahmini iş hacmine ilişkin bilgiler istenir.
Bildirimin süresi VUK'un 168. maddesinde düzenlenmiştir; yürürlükteki mevzuatta belirlenen süre içinde yapılması gerekir. Sürenin başlangıcı, işe fiilen başlanan tarihtir. İş yeri açılmadan önce yapılan hazırlıklar tek başına işe başlama sayılmasa da, iş yeri kiralanması, ticaret siciline tescil ve benzeri emareler mevzuatta işe başlamanın belirtileri olarak kabul edilmektedir.
Gerçek kişi ve şirket kuruluşlarında yol farkı
Şahıs işletmesi olarak faaliyete geçen gerçek kişi ile ticaret siciline tescille kurulan sermaye şirketinde süreç aynı sonuca farklı yollardan varır. Ticaret şirketlerinde kuruluşun ticaret sicili müdürlüğüne tescili sırasında yapılan bildirim, işe başlamanın vergi dairesine ayrıca bildirilmesi yerine geçer.
| Konu | Gerçek kişi (şahıs işletmesi) | Sermaye şirketi |
|---|---|---|
| Ticaret siciline tescil | Tacir sıfatını taşıyanlar için 6102 sayılı TTK uyarınca aranır | Tüzel kişilik tescille kazanılır; MERSİS üzerinden yürütülür |
| İşe başlama bildirimi | Mükellef veya yetkili meslek mensubu tarafından vergi dairesine yapılır | Ticaret sicili müdürlüğünce yapılan bildirim, işe başlama bildirimi yerine geçer |
| Bildirim süresi | Yürürlükteki mevzuatta belirlenen süre | Yürürlükteki mevzuatta belirlenen süre |
| Kazancın niteliği | 193 sayılı GVK kapsamında ticari, zirai veya serbest meslek kazancı | 5520 sayılı KVK kapsamında kurum kazancı |
| Vergi levhası | Ticari, gerçek usulde zirai ve serbest meslek kazancı sahipleri için zorunlu | Kurumlar vergisi mükellefleri için zorunlu |
| Sosyal güvenlik yönü | 5510 sayılı Kanun kapsamında kendi sigortalılığı; işçi çalıştırılması hâlinde iş yeri bildirgesi | Ortakların sigortalılık statüsü ve işçi çalıştırıldığında iş yeri tescili |
Bursa'da bağlı olunacak vergi dairesi nasıl belirlenir?
Vergi dairesi bağlılığı kural olarak iş yerinin bulunduğu adrese göre belirlenir. Osmangazi sınırları içinde iş yeri açan bir mükellef, adresin bağlı olduğu vergi dairesinin mükellefi olur; iş yeri olmayan serbest meslek erbabı veya kira geliri elde edenlerde ikametgâh adresi esas alınabilir.
Ticaret şirketlerinin kuruluş tescili Bursa Ticaret Sicili Müdürlüğü nezdinde yapılır ve tescil, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir. İş yeri açma ve çalışma ruhsatı ise faaliyetin türüne göre ilgili belediyeden alınır; bu ruhsat vergi mükellefiyetinden ayrı bir idari işlemdir ve biri diğerinin yerine geçmez.
Beyannameleri meslek mensubu aracılığıyla gönderilecek mükelleflerde, mükellef ile meslek mensubu arasında düzenlenen hizmet sözleşmesinin ilgili meslek odasına, Bursa'da faaliyet gösteren meslek mensupları bakımından Bursa SMMM Odası'na bildirilmesi gerekir.
İşe başlama yoklaması ve yoklama fişi
Mükellefiyet tesisinden sonra idare, beyan edilen bilgilerin gerçek durumla uyumunu VUK'un 127 ve devamı maddelerinde düzenlenen yoklama yoluyla tespit eder. Yoklama, bildirilen adreste fiilen faaliyet bulunup bulunmadığını, iş yerinin faaliyete elverişli olup olmadığını ve beyan edilen faaliyet konusunun gerçekliğini kapsar.
Yoklamada tipik olarak kira sözleşmesi veya tapu, iş yerinin fiziki durumu, demirbaş ve stok mevcudu, varsa çalışanlar, kullanılan ödeme kaydedici cihaz ve vergi levhası incelenir. Tespitler yoklama fişine yazılır; fiş, nezdinde yoklama yapılan kişiyle birlikte imzalanır ve bir örneği ilgiliye bırakılır. Elektronik ortamda düzenlenen yoklama fişleri de aynı hükme tabidir.
Yoklamada adreste bulunulamaması ya da faaliyetin tespit edilememesi, mükellefiyetin tesisini geciktirebileceği gibi, sonraki dönemlerde idarece yapılacak değerlendirmelerde de dikkate alınır. Bu nedenle iş yeri tabelası, levha ve iletişim bilgilerinin güncel tutulması pratik önem taşır.
Mükellefiyet türleri ve beraberinde gelen yükümlülükler
Mükellefiyet tek bir başlık değildir; faaliyetin niteliğine göre birden fazla vergi türü aynı anda tesis edilir. Gerçek kişilerde 193 sayılı GVK kapsamında ticari kazanç, zirai kazanç veya serbest meslek kazancı yönünden gelir vergisi mükellefiyeti; şirketlerde 5520 sayılı KVK kapsamında kurumlar vergisi mükellefiyeti kurulur.
Bunlara çoğu zaman 3065 sayılı KDVK kapsamında katma değer vergisi mükellefiyeti eşlik eder. İşçi çalıştırılması veya kira, serbest meslek ödemesi gibi tevkifata tabi ödemeler yapılması hâlinde muhtasar ve prim hizmet beyannamesi yükümlülüğü doğar. Faaliyetin türüne göre damga vergisi, geçici vergi ve özel tüketim vergisi gibi başka mükellefiyetler de tesis edilebilir.
Mükellefiyet türü, defter düzenini de belirler. Ticari kazanç sahipleri işletme hesabı veya bilanço esasına göre, serbest meslek erbabı serbest meslek kazanç defteri üzerinden kayıt tutar; sınıf değişikliği ölçütleri VUK'ta belirlenmiştir. Defter tutma ve beyan işlemlerinin hangi platformda yürütüleceği ise Defter-Beyan Sistemi ile e-Defter ve e-Belge uygulamalarının GİB tarafından belirlenen kapsamına göre değişir.
- Gelir veya kurumlar vergisi yönünden kayıt
- Katma değer vergisi yönünden kayıt
- Tevkifat ve sigorta primi bildirimleri yönünden kayıt
- Faaliyete özgü diğer vergi ve yükümlülükler
Vergi levhası kimler için zorunludur?
Vergi levhası yükümlülüğü VUK'un 5. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre ticari kazanç sahipleri, gerçek usulde vergilendirilen zirai kazanç sahipleri, serbest meslek erbabı ile kurumlar vergisi mükellefleri levha almak ve bulundurmak zorundadır. Adi ortaklık, kollektif ve adi komandit şirketlerde levha, ortaklar adına düzenlenir.
Buna karşılık yalnızca gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı veya ücret geliri elde edenler için levha yükümlülüğü öngörülmemiştir. Basit usule tabi ticari kazanç sahipleri ise levha kapsamındadır; bu mükelleflerin kazançlarına ilişkin olarak GVK'da öngörülen istisna, levha yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Levha, mükellefiyetin varlığını ve temel bilgilerini gösteren resmî bir belgedir. Denetim ve yoklama sırasında ibraz edilmemesi, VUK'un ceza hükümleri bakımından değerlendirilir.
Vergi levhası nasıl alınır ve nerede bulundurulur?
Levha, vergi dairesinden kâğıt üzerinde talep edilen bir belge olmaktan çıkmış, elektronik ortama taşınmıştır. Mükellef, İnternet Vergi Dairesi üzerinden kendi kullanıcı kodu ile veya yetkilendirdiği meslek mensubu aracılığıyla levhayı sistemden oluşturup yazdırır. Ayrıca vergi dairesine onaylatma gibi bir işlem aranmaz; sistemden alınan çıktı geçerlidir.
Levha üzerinde genel olarak şu bilgiler yer alır:
- Mükellefin adı ve soyadı ya da ticaret unvanı
- Vergi kimlik numarası veya T.C. kimlik numarası
- Bağlı olunan vergi dairesi
- İş yeri adresi
- Faaliyet kodu ve faaliyetin adı
- Mükellefiyet türü ve işe başlama tarihi
- Beyan edilen matrah ve tahakkuk eden vergiye ilişkin bilgiler
Mevzuatta yapılan değişiklikle levhanın iş yerine asılması zorunluluğu kaldırılmış, bunun yerine bulundurma yükümlülüğü getirilmiştir. Levhanın iş yeri merkezinde, varsa her bir şubede ve taşıt işletmelerinde her bir taşıtta, yetkililerce istendiğinde ibraz edilmek üzere hazır tutulması gerekir. Levha bilgileri her yıl güncellendiğinden, ilgili dönemde sistemden yeniden alınması yerinde olur.
Adres, faaliyet ve iş yeri değişikliklerinin bildirimi
Mükellefiyet tesisi bir defalık bir işlem değildir; kayıtlı bilgilerdeki değişikliklerin de bildirilmesi gerekir. VUK'un 157. maddesi adres değişikliğini, 158. maddesi iş değişikliğini, 159. maddesi ise işletmede meydana gelen değişiklikleri bildirim yükümlülüğüne bağlamıştır. Bu bildirimler de yürürlükteki mevzuatta belirlenen süre içinde yapılır.
Adres değişikliğinde, aynı vergi dairesi yetki alanı içinde kalınıyorsa yalnızca adres güncellenir; farklı bir vergi dairesinin alanına taşınılıyorsa mükellefiyet dosyası yeni daireye devredilir. Osmangazi içinde yapılan bir taşınma dahi, iki farklı vergi dairesinin yetki alanını ilgilendirebileceğinden yeni adresin bağlılığı önceden teyit edilmelidir.
Adres değişikliğinin bildirilmemesi yalnızca usulsüzlük boyutuyla kalmaz. Tebligatlar sicilde kayıtlı adrese yapıldığından, güncellenmemiş bir adres, ihbarname ve ödeme emri gibi belgelerin mükellefin bilgisi dışında tebliğ edilmiş sayılması sonucunu doğurabilir; bu durum 6183 sayılı Kanun kapsamındaki takip süreçlerinde telafisi güç sonuçlar yaratır.
Taşınma hâlinde vergi dairesi bildirimiyle birlikte ticaret sicili ve MERSİS kayıtlarının, SGK iş yeri dosyasının, varsa belediye ruhsatının ve düzenlenen belgelerdeki adres bilgilerinin de güncellenmesi gerekir. Şube açılışı da işletmede değişiklik kapsamında bildirilir ve şube için ayrıca levha bulundurulur.
İşi bırakma, terkin ve re'sen terk işlemleri
Faaliyetin sona ermesi hâlinde VUK'un 160. maddesi uyarınca işi bırakma bildirimi yapılır. Gerçek kişilerde bildirim üzerine yapılan yoklamayla mükellefiyet kapatılır; sermaye şirketlerinde ise önce TTK hükümlerine göre tasfiye süreci yürütülür ve tasfiyenin ticaret sicilinden terkini ile mükellefiyet sona erer.
İşi bırakma bildiriminde bulunulmaması, faaliyet olmasa dahi beyanname verme ödevinin sürmesi anlamına gelir; verilmeyen her beyanname için ayrı ceza riski doğar. Ayrıca VUK'un 160/A maddesi, yapılan analiz ve değerlendirmeler sonucunda sahte belge düzenleme riski yüksek görülen mükellefler bakımından mükellefiyetin idarece terkin edilmesine ve yeniden tesis için teminat aranmasına imkân tanımaktadır.
Sık sorulanlar
Vergi levhasını iş yerine asmak zorunlu mu?
Asma zorunluluğu kaldırılmıştır. Ancak levhanın iş yerinde, şubelerde ve taşıt işletmelerinde her taşıtta bulundurulması ve yetkililerce istendiğinde ibraz edilmesi gerekir.
Levha her yıl yenilenir mi?
Levhada yer alan beyan ve tahakkuk bilgileri her yıl güncellendiğinden, levhanın ilgili dönemde İnternet Vergi Dairesi üzerinden yeniden alınması gerekir. Bu işlem için vergi dairesine ayrıca gidilmesi ya da onay alınması aranmaz.
İkametgâh adresinde mükellefiyet tesis edilebilir mi?
Faaliyetin niteliği ayrı bir iş yeri gerektirmiyorsa ikametgâh adresi iş yeri olarak bildirilebilir. Bu durumda da yoklama yapılır ve faaliyetin bildirilen adreste fiilen yürütülüp yürütülmediği değerlendirilir.
İşe başlama bildirimi süresinde yapılmazsa ne olur?
Süresinde yapılmayan bildirim, VUK'un usulsüzlük hükümleri kapsamında değerlendirilir. Ayrıca mükellefiyet fiilî başlangıç tarihinden itibaren tesis edilebileceğinden, geçmişe dönük defter, belge ve beyan yükümlülükleri gündeme gelir.
Şube açılışında ayrı bir levha gerekir mi?
Şube ve iş yeri sayısı kadar levha bulundurulması gerekir. Şube açılışının işletmede değişiklik olarak vergi dairesine bildirilmesi ve ticaret sicili kaydının güncellenmesi de aynı şekilde zorunludur.
Vergi dairesi değişikliği mükellefiyeti sona erdirir mi?
Hayır. Farklı bir vergi dairesinin yetki alanına taşınıldığında mükellefiyet devam eder; dosya yeni vergi dairesine devredilir ve vergi kimlik numarası değişmez.
Değerlendirme
Mükellefiyet tesisi, vergi levhası ve değişiklik bildirimleri, tek tek bakıldığında basit görünen ancak zamanlaması ve sırası yanlış kurulduğunda geriye dönük yükümlülük doğuran işlemlerdir. Süreçle ilgili sorularınızı ve kendi durumunuza ilişkin ayrıntıları iletişim sayfasındaki bilgiler üzerinden iletebilirsiniz.