Ticari faaliyetin şirket çatısı altında yürütülmesine karar verildiğinde ilk teknik soru, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen türlerden hangisinin kurulacağıdır; uygulamada tercih çoğunlukla limited şirket ile anonim şirket arasında şekillenir. Aşağıda iki türün ortaklık, sermaye, organ ve sorumluluk yapısı ile kuruluş süreci, yönlendirme yapılmaksızın yapısal başlıklar hâlinde karşılaştırılmaktadır.
İki türün ortak zemini
Limited ve anonim şirket, 6102 sayılı Kanun'un 124. maddesinde sayılan sermaye şirketleri arasında yer alır. Her ikisi de tüzel kişiliğini tescille kazanır, ortaklarından bağımsız bir hukuki varlık oluşturur ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu uyarınca kurumlar vergisi mükellefidir.
Her iki tür, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu ile TTK çerçevesinde bilanço esasına tabidir. Finansal tabloların hazırlanması, kâr dağıtımının genel kurul kararına bağlanması ve e-fatura, e-arşiv, e-defter uygulamalarının yürürlükteki tebliğlerde belirlenen ölçütlere göre değerlendirilmesi ortak yükümlülüklerdir. KGK düzenlemeleri kapsamındaki bağımsız denetim de şirket türüne değil, ilgili yıl için belirlenen aktif toplamı, net satış hasılatı ve çalışan sayısı ölçütlerine bağlıdır.
Bu nedenle “hangi tür daha az vergi öder” sorusunun kurum kazancının vergilendirilmesi bakımından bir karşılığı bulunmaz; oran ve usul türe göre değişmez. Farklar ortaklık ilişkisinde, organ yapısında, sorumluluk rejiminde ve payın el değiştirme biçiminde ortaya çıkar.
Ortak sayısı, sermaye ve pay yapısı
Her iki tür tek ortakla kurulabilir; ortaklar gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir. Limited şirkette ortak sayısı kanunda öngörülen üst sınırı aşamaz, anonim şirkette pay sahibi sayısı için üst sınır bulunmaz; tek ortaklı yapıda bu durum tescil ve ilan edilir.
Asgari sermaye tutarları iki tür için farklıdır ve Cumhurbaşkanı Kararı ile artırılabildiğinden kuruluş anında yürürlükteki tutarın teyit edilmesi gerekir; anonim şirket için öngörülen tutar limited şirkete göre yüksektir, kayıtlı sermaye sistemini kabul eden halka açık olmayan anonim şirketlerde ise ayrı bir başlangıç sermayesi aranır. Ödeme düzeni de ayrışır: anonim şirkette nakden taahhüt edilen payların kanunda öngörülen bölümü tescilden önce ödenir, kalanı kanuni süre içinde tamamlanır; limited şirkette tescilden önce ödeme koşulu mevzuat değişikliğiyle kaldırılmıştır. Ayni sermayede değer, her iki türde asliye ticaret mahkemesince atanan bilirkişi raporuyla tespit edilir.
Pay yapısında anonim şirket daha esnektir: nama veya hamiline yazılı pay senedi bastırılabilir, farklı pay grupları ve imtiyazlar oluşturulabilir, borçlanma aracı ihracı ile halka arz mümkündür. Limited şirkette esas sermaye payı için düzenlenen senet, devri kolaylaştıran bir kıymetli evrak işlevi görmez; buna karşılık ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri şirket sözleşmesinde öngörülebilir.
Organ yapısı ve karar alma düzeni
Limited şirkette yönetim ve temsil müdür veya müdürler kurulunca yürütülür; kanun, müdürlerden en az birinin şirket ortağı olmasını zorunlu kılar. Müdürler şirket sözleşmesiyle ya da genel kurul kararıyla atanır, görev süresi bakımından kanuni bir üst sınır öngörülmemiştir; temsil yetkisinin kapsamı ve sınırları tescil ve ilan edilir.
Anonim şirkette yönetim ve temsil organı yönetim kuruludur. Kurul tek üyeden oluşabilir, üyenin pay sahibi olması gerekmez ve tüzel kişiler de üye seçilebilir; bu hâlde tüzel kişi adına belirlenen gerçek kişi tescil ve ilan edilir. Üyeler kanunda öngörülen azami süreyi aşmayacak biçimde seçilir. Yönetim, esas sözleşmeye dayanan bir iç yönergeyle kısmen veya tamamen devredilebilir; kanunda sayılan devredilemez görev ve yetkiler bu devrin dışında kalır.
Olağan genel kurulda her iki türde finansal tablolar onaylanır, kâr dağıtımı ile organ üyelerinin ibrası ve seçimi karara bağlanır. Toplantının, faaliyet dönemi sonundan itibaren mevzuatta belirtilen süre içinde yapılması gerekir. Şekil şartları anonim şirkette daha ağırdır; çağrının Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilanı ve pay sahiplerine bildirimi, gündemin önceden belirlenmesi ve hazır bulunanlar listesi aranır. Mevzuatta sayılan toplantılarda Ticaret Bakanlığı temsilcisinin bulunması zorunludur; payları borsada işlem gören şirketlerde elektronik genel kurul sistemi kullanılır.
Limited şirkette ortaklardan hiçbiri sözlü görüşme isteminde bulunmadıkça, gündem maddesine ilişkin bir öneriye diğer ortakların yazılı onayı alınmak suretiyle de karar verilebilir. Esas sözleşme değişikliği, sermaye artırımı, birleşme ve tür değiştirme gibi konularda ise her iki türde ağırlaştırılmış toplantı ve karar nisapları uygulanır.
Ortakların sorumluluğu ve kamu alacaklarındaki ayrım
Kural olarak ortak, şirket borçlarından kişisel malvarlığıyla sorumlu değildir; sorumluluk taahhüt edilen sermaye payıyla sınırlıdır. Ayrım kamu alacaklarında belirginleşir. 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'un 35. maddesi, limited şirket ortağını şirketten tahsil edilemeyen kamu borcundan sermaye payı oranında ve doğrudan sorumlu tutar; payın devrinde devreden ile devralan bakımından ayrı bir sorumluluk düzeni öngörülür. Anonim şirket pay sahibi için buna karşılık gelen bir hüküm bulunmaz.
Kanuni temsilcinin sorumluluğu ise her iki türde geçerlidir. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 10. maddesi ile 6183 sayılı Kanun'un mükerrer 35. maddesi uyarınca limited şirket müdürü ve anonim şirket yönetim kurulu üyeleri, kanuni ödevlerin yerine getirilmemesi nedeniyle şirketten tahsil edilemeyen alacaklardan sorumlu tutulabilir. Bu nedenle anonim şirkette yönetimde görev almayan pay sahibi ile yönetim kurulu üyesinin konumu ayrışır. TTK ayrıca organ üyelerinin özen ve bağlılık yükümlülüğünü, sermaye kaybı ve borca batıklık hâlinde alınacak önlemleri her iki tür için düzenler.
Pay devri ve devrin vergisel sonucu
Limited şirkette esas sermaye payının devri yazılı ve noter onaylı bir sözleşmeyi gerektirir. Şirket sözleşmesinde aksi öngörülmemişse genel kurulun onayı aranır; devir pay defterine kaydedilir, ticaret siciline tescil ve ilan edilir. Süreç şekle sıkı biçimde bağlıdır.
Anonim şirkette nama yazılı pay senedinin devri ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle, hamiline yazılı pay senedinin devri ise teslim ve Merkezi Kayıt Kuruluşuna bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmesiyle sonuç doğurur. Devir kural olarak tescile tabi olmadığından işlem daha kısa sürede tamamlanır; tek pay sahipli anonim şirkette pay sahibinin değişmesi ise tescil ve ilan edilir.
Vergisel sonuç da ayrışır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu, hisse senedine bağlanmış payların maddede belirtilen süreden fazla elde tutulduktan sonra elden çıkarılmasına ilişkin ayrı bir değer artışı kazancı düzenlemesi içerir; senede bağlanmamış anonim şirket payı ile limited şirket esas sermaye payında süreye bağlı benzer bir düzenleme bulunmaz. Devreden tarafın kurum olması hâlinde 5520 sayılı Kanun'un iştirak hisselerinin satışına ilişkin istisna hükümleri ayrıca değerlendirilir.
MERSİS üzerinden kuruluş adımları
Kuruluş, Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) üzerinden başlar; e-Devlet kimlik doğrulamasıyla giriş yapılır ve şu bilgiler girilir:
- şirket türü ile ticaret unvanının mevzuata uygunluğu,
- faaliyet konusu ve NACE kodu,
- sermaye tutarı ile ortakların pay dağılımı,
- yönetim organı, temsile yetkili kişiler ve temsil yetkisinin biçimi,
- merkez adresi ile tebligata esas bilgiler.
Bilgiler tamamlandığında şirket sözleşmesi sistemde oluşturulur, şirkete potansiyel vergi kimlik numarası verilir ve ticaret sicili müdürlüğü randevusu alınır. Kurucuların imza beyanları müdürlük huzurunda alınır.
Anonim şirkette nakdi sermayenin kanunda öngörülen bölümünün bankada bloke edildiğine dair yazı, ayni sermaye varsa bilirkişi raporu dosyaya eklenir; Rekabet Kurumu payı ve harçlar yatırılır. Tescil ile şirket tüzel kişilik kazanır, kuruluş Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir, ticari defterlerin açılış onayı sicil müdürlüğünce yapılır. Kayıtlı elektronik posta adresi, elektronik imza ve mali mühür işlemleri de bu aşamayı izler.
Tescil sonrası vergi dairesi, SGK ve muhasebe düzeni
213 sayılı Vergi Usul Kanunu uyarınca tüzel kişilerde ticaret sicili müdürlüğünce vergi dairesine yapılan tescil bildirimi, işe başlamanın bildirilmesi hükmündedir. Bunun üzerine kurumlar vergisi, katma değer vergisi ve muhtasar yönünden mükellefiyet tesis edilir, adres ve faaliyet tespiti için yoklama yapılır. 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu kapsamındaki beyan dönemleri ile tevkifat ve belge yükümlülükleri, faaliyetin niteliğine ve mevzuatta belirlenen ölçütlere göre takip edilir.
Sosyal güvenlik yönünden, kuruluşta sigortalı çalıştırılacağının bildirilmesi hâlinde ticaret sicili müdürlüğünce Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılan bildirim işyeri bildirgesi yerine geçer; işçi çalıştırılmaya başlandığında sigortalı işe giriş bildirgeleri verilir ve 4857 sayılı İş Kanunu'ndan doğan yükümlülükler devreye girer. Ortakların sigortalılığında ise türe bağlı bir fark vardır: 5510 sayılı Kanun kapsamında limited şirket ortakları ile anonim şirketin yönetim kurulu üyesi olan ortakları bağımsız çalışan statüsünde sigortalı sayılır, yönetim kurulunda görev almayan pay sahibi bu kapsamda değerlendirilmez.
Faaliyet konusuna göre belediyeden işyeri açma ve çalışma ruhsatı ile sektörel izinler alınır. 3568 sayılı Kanun çerçevesinde meslek mensubuyla sözleşme yapılması, belge düzeninin kurulması ve kayıtların yasal sürelerde tutulması da ilk dönemin işleri arasındadır.
Yapısal uygunluk ve tür değiştirme
Karşılaştırma bir tavsiye değil, yapısal bir eşleştirme sorunudur. Ortak sayısının sınırlı olduğu, pay devrinin seyrek gerçekleştiği ve karar alma sürecinin sade tutulduğu yapılarda limited şirketin işleyişi daha az formalite içerir. Ortak sayısının artması, dışarıdan sermaye girişi, imtiyazlı pay grupları, payın hızlı el değiştirmesi ya da halka arz gündemdeyse anonim şirketin çerçevesi bu ihtiyaçlarla daha örtüşür. Bankacılık, sigortacılık ve sermaye piyasası gibi alanlarda ise özel mevzuat şirket türünü ve asgari sermayeyi doğrudan belirler.
Şirket türü nihai bir karar da değildir; TTK tasfiyesiz tür değiştirmeye imkân tanır. Limited şirketin anonim şirkete dönüştürülmesi, tür değiştirme planı ve raporu, ara bilanço, sermayenin korunduğuna ilişkin tespit raporu, genel kurul kararı ve tescille yürütülür. Küçük ve orta ölçekli şirketlerde tür değiştirme raporunun düzenlenmemesi ortakların onayına bağlıdır.
Bu konuda bilgi almak için
Şirket türünün seçimi; ortaklık yapısı, faaliyet konusu ve tabi olunan özel mevzuat birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır. Kuruluş süreci ve tescil sonrası yükümlülüklere ilişkin bilgilendirme talepleri iletişim sayfası üzerinden iletilebilir.